Wednesday, February 21, 2018

कुलंग

               कडवे आव्हान देणारा कुलंग गड






















अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले तालुक्यातील अत्यंत अवघड असा हा किल्ला आहे. घनदाट जंगल व विरळ वस्तीमुळे हा परिसर जरा त्रासदायक आहे. गडावर जाण्याच्या अवघड वाटा असल्याने व भरपूर पाऊस यामुळे हा किल्ला तसा उपेक्षितच आहे. कळसूबाईच्या रांगेत असणारे अलंग, मदन आणि कुलंग हे तीन किल्ले लक्षवेधक आहेत.हा गड चढाई साठी कठीण आहे.

आंबेवाडी आणि भगतवाडी मध्ये गाडी ठेवून आम्ही गड चढाईला सुरुवात केली. आंबेवाडी च्या पुढे २ किलोमीटर नंतर ओढ्यावर एक छोटा पूल लागेल तिथेच पायउतार व्हावे आणि डावीकडे मदन गड आणि कुलंग डोळ्या समोर ठेऊन ओढ्याचा काठाने २ कि मी चालत राहावे वाटेत तुम्हाला आदिवासीची छोटीसी वस्ती दिसते.हि घरे ओलांडून पुढे शेतातून जात डावीकडे तुम्हाला एक छोटी टेकडी दिसेल हाच कुलंग चा पायथा जेथून कुलंगची चढाई करावी लागते त्या टेकडीवरून जाणारी वाट म्हणजेच कुलंग आणि मदनगड कडे जाणारी रुळलेली पायवाट. कुलंग च्या पदरात पोहोचायला तुम्हाला एक लांब वळसा घालायला लागतो म्हणजे आपल्याला असे वाटते कि आपण मदन गडा कडे तर नाही न चाललो ?






 दाट जंगलातला टप्पा ओलांडून खडकातील पायऱ्या चढून  मी कुलंग च्या पदरावर दाखल झालो .आता समोर मला कुलंग च्या शिखरावरून खाली उतरणाऱ्या तीव्र डोंगरधारेवर चढायचे होते .पायथ्यापासून ते शिखरा पर्यंत वाट फारच बिकट आहे म्हणजे मोकळी सुटलेली घसरडी माती ,कधी मुरमाड तर कधी दगड धोंडे ,कधी अंगाला घासणारे काटेरी झुडूप आणि वाळलेल्या काठ्या आणि दाट कारवीचे रान यातून वाट काढावी लागली 

पदरातून सरळ त्या डोंगर धारेचा रस्ता पकडावा आणि जवळ जवळ ८० डिग्री ची ती तीव्र चढण काळजीपूर्वक चढणे .या ठिकाणी चुकीला कोणतीही क्षमा नाही त्यामुळे या ठिकाणी लागणारे तीन कातळ टप्पे फारच सावधानीने चढावे.नवख्या लोकांनी इथपर्यंत आलो हेच फार मिळवले असे समजून माघार घेतली तरी चालेल किंवा भीती वाटत नसेल तर पुढे जाण्यास काहीही हरकत नाही .






कुलंग च्या वाटेवर तीन ठिकाणी असे खोल दरीत कोसळणाऱ्या कातळातून वाट आहे त्यामुळे जपूनच चालावे आणि मुख्य म्हणजे "आपण चढतोय पण पुन्हा उतरू शकतो का ? " हा विचार करूनच चढले पाहिजे.कुलंग समोरच असून देखील मात्र अजुनही मान पूर्ण वर केल्याशिवाय दिसत नव्हता. येथून पुढे वाटचाल करत गेल्यावर थोडीशी कठीण अशी कुलंगवर चढणारी धार लागली. सावध पवित्रा घेवून धारे वरुन चढायला सुरुवात केली.या ठिकाणी आपल्याला काळ्या कभिन्न कातळात कोरलेल्या पाय-या लागतात, ज्या की पटकन नजरेत येत नाहीत.छोट्या पाय-या असल्याने चढत असताना अगदीच कड्याच्या काठालगत पाय ठेवून जावे लागत असल्याने खूप मोठी खबरदारी प्रत्येकाला घ्यावी लागत होती. 









  अतिशय अरूंद वाट एका बाजूला कातळ तर दुसरीकडे थेट दरी दिसते. पण सर्वजण तो टप्पा देखील पार करून आता शेवटच्या टप्प्यात आले होते. येथे गडाचा पहिला दरवाजा लागतो येथेच बाजूला अतिशय सुबक आणि स्वच्छ अश्या २ गुहा आपल्या नजरेस पडतात. त्या ठिकाणी जरा विश्रांती घेवून थोड्याश्या अवघड अश्या पाय-या पार करून आम्ही आता अवाढव्य आणि अत्यूच्य अश्या कुलंग गडावर पोहचतो.








ते कातळ टप्पे  पार करून जेव्हा गडात पोहोचतो तेव्हा मात्र जणू आकाशाला स्पर्श केल्याचा आनंद होतो कारण एवढी बिकट वाट आणि त्यानंतर इथे पोहोचणे म्हणजे त्याचा आनंद काही औरच असतो.कुलंग ची वाट हि एकदम खडी आणि  फारच घसरडी आहे.कुलंग गडाची चढाई ही सह्याद्रीतील सर्वाधिक उंचीची खडी चढण समजली जाते. 

नीट निरीक्षण केल्यास कुलंग चा माथा हा गरुडाच्या पसरलेल्या पंखा सारखा भासतो म्हणजे येथे ट्रेक साठी येणाऱ्या मंडळींना जणू गरुडाच्या पंखावरती  स्वर होऊन आकाशात भ्रमण करण्याचा आनंद मिळतो.कुलंगचा दुसर्‍या क्रमांकचा दरवाजा आजही चांगला शाबुत आहे. याची तटबंदी अजुनही चांगल्या स्थितीत उभी आहे.गडावर कातळकड्यांमध्ये दोन ते तीन गुहा आहेत. यापैकी सर्वात मधली गुहा मोठी असुन त्याला आत मध्येच दोन दालने आहेत. या गुहा मुक्कामासाठी योग्य आहे.किल्लाचे भग्न अवशेष आणि काही गुहा आहेत आणि भरपूर पाण्याचे टाक्या आहेत.  या टाक्यांच्या वरील बाजूस २ उध्वस्त वाड्यांचे अवशेष पाहायला मिळतात. या वाड्यांच्या आकारमानावरुन येथे मोठ्या प्रमाणात वस्ती असावी असे वाटले. वाडे पाहून कुलंगच्या पश्चिम टोकावर गेलो.इथे एक मोठा बुरुज आहे. तिथून ‘छोट्या कुलंग’ नावाच्या डोंगराचे दर्शन झाले. 







 कुलंगवरील दहा टाक्यांच्या समुहापाशी आल्यानंतर पाण्याचे प्राचीन काळातील नियोजन किती उत्कृष्ट होते याची जाणीव झाली. येथेच कातळात शिवलींग कोरलेले आहे. कुलंगवरील एका घळीपाशी आल्यानंतर घळीत दुर्गस्थापत्याचा सर्वात मोठा अविष्कार पाहायला मिळतो. या घळीत वरील बाजूने येणार्‍या धबधब्याचे पाणी अडवून ठेवण्यासाठी बांधारा घातलेला दिसला. या बांधार्‍याचे पाणी अडविण्यासाठी वरच्या बाजूस अनेक टाकी बांधलेली आहेत. जेणेकरुन आधी धबधब्याचे पाणी या टाक्यांमध्ये जमा होईल, मग ही टाकी पूर्ण भरल्यावर त्यातील पाणी बाहेर काढण्यासाठी बांधार्‍यामधूनच एक वाट काढून दिली आहे. हे पाणी एका गोमुखातून खाली पडण्याची व्यवस्था केलेली आहे. दुर्दैवाने हे गोमुख तुटलेले दिसल्याने माझ्या मनाला खोलवर तडा गेला. कुलंग गडावरून अलंग आणि मदनचे सुंदर दर्शन होत होते. माथ्यावरून दिसणारे संपूर्ण सह्याद्रीच्या मानांकित कळसुबाई रांगेचे सौंदर्य केवळ अप्रतिम! आणखी नजर उंचावल्यावर काहीसे धुसर रामसेज, हरिहर, ब्रम्हगिरी, त्रिंगलववाडी यांची पंगत बसलेली दिसत होती. 









कुलंग हा गड चढण्यास जितका कठीण तेवढाच उतरण्यास कठीण आहे.सावधनतेने उतरावा लागतो.खुप दिवसांपासून उराशी बाळगलेलं एक स्वप्न बघता-बघता पूर्ण झाल्याचे एक वेगळचे समाधान मनातून ओसंडून वाहत होते.अतिशय रोमांचिक आणि अविस्मरणीय असा हा ट्रेक होता.ट्रेकरनी कुलंग ट्रेक नक्कीच करावा.

Thursday, November 2, 2017

आड्वाटेवरली ठाणाळे लेणी



                                     ०२.११.२०१७  रोजी ’प्रहार ’ या वृतपत्रात प्रसिध्द झालेला माझा लेख 



                                                  इथे क्लिक करावे  ===>>  आड्वाटेवरली ठाणाळे लेणी






Monday, September 25, 2017

आडवाटेवरल्या ठाणाळे लेणी


                           २५.०९.२०१७ रोजी ’महाराष्ट्र टाइम्स’ या वृतपत्रात प्रसिध्द झालेला माझा लेख 



                                                  इथे क्लिक करावे  ===>>    ठाणाळे लेणी




                                                        आडवाटेवरल्या ठाणाळे लेणी 



ह्याद्रीच्या कुशीतली भ्रमंती आपल्याला अनेक अपरिचित गोष्टींचा परिचय करून देते. रानाची ओळख करून घेण्याची संधी मिळते आणि तिथले फळं-फुलं-वन्यजीव असे एक वेगळंच जीवन अनुभवायला मिळते. अशीच आडवाटेवरची डोंगरयात्रा करायचे ठरले.वाघजाई घाटावर ठाणाळे लेणी वसली आहेत.तैलबैला ते ठाणाळे लेणी हा प्राचीन घाटमार्ग आजही वापरात आहे.काळाच्या ओघात दुर्लक्षित आणि आता आडवाटेला पडलेल्या सह्याद्रीतील लेण्यांच्या यादीत अग्रक्रमाने नाव घ्यायला हवे ते ठाणाळे लेण्यांचेया घाटमार्गावर पावसाळी धबधब्यांचे सौंदर्य मनमुराद पाहायला मिळते.ऐन पावसाळ्यात येथील भटकंतीला रंगत येते ती इथे कोसळणाऱ्या धबधब्यामुळे. 












 अष्टविनायकातील सुप्रसिद्ध गणपती पालीच्या जवळ ऐन सह्यद्रीच्या कुशीत विसावलेले हे ठिकाण.ठाणाळेगावापासून लेणीपर्यंत मात्र पायी जावे लागते.ठाणाळे गाव डोंगराच्या पायथ्याशीच वसलेले आहे.छोटेसे गाव त्यात आम्हाला वाट दाखविण्यासाठी एक वाटाड्या भेटला. गावाच्या मागच्या बाजूने आम्ही चढायला सुरवात केली. घनदाट जंगल, रिम झिम पाऊस सुरु होता.जंगलातली ही पायवाट खूपच निसरडी होती. सुमारे अर्धा तास चालल्यावर आम्हाला वाटेत एक ओहोळ (ओढा) लागला आणि तो ओहोळ पार करून पुढची वाट धरावी लागेत.दोन दिवसाच्या पावसाने ओढ्याला पाणी वाढले होते.मोकळ्या माळरानावर आल्यावर   लांबून लेणींचे दर्शन झाले.चागंलेच जंगल असल्याने परिसर हिरवेगार झालेले होते.वाटाड्या मागदर्शनाखाली चढत उतरत एकमेकांना मदतीचा हात देत लेण्यांच्या दिशेने वाटचाल सुरु होती.पुढे आल्यावर लेणी दिसत नव्हत्या.रानात चकव्या वाट पुष्कळ आहेत.म्हणून गावातून वाटाड्या सोबत घेणे उत्तम.रमतगमत एक ते दिड तास लेण्यात पोहचण्यास लागतो.पण परिसर खुपच छान आहे.









पायथ्यापासून १००० फुटांवर असलेली ही लेणी पश्चिमाभिमुख आहेत.ठाणाळे लेणी ही २३ बौद्ध लेण्यांचा समूह आहे. निवासी गुंफा आणि एक चैत्यविहार आहे. लेणीतील चैत्य विहाराच्या छतावर अप्रतिम नक्षीकाम आहे.या लेण्यांमध्ये बौद्ध स्थापत्याचा प्रभाव दिसतो. त्यातील काही शिल्पे सुबक असून काही पूर्णावस्थेत नाहीत असेही दिसते. दक्षिणोत्तर दिशेत एका माळेत कोरलेल्या बहुतांशी लेण्यांमध्ये बसण्यासाठी अथवा झोपण्यासाठी दगडी ओटे खोदलेले आहेत.कालावैभावाने नटलेल्या सभागृहाच्या छतावरही अज्ञात शिल्पकारांनी कौशल्याने अलंकरण केले आहे.छतात कोरलेले,झुम्बाराचा आभास निर्माण करणार हे शिल्प कातळकलेचा सर्वोत्तम आविष्कार आहे.उत्तरेकडील लेणी फारशी आकर्षक नसून अर्धवट राहिलेली आहेत. 



काही लेण्यांची काळाच्या ओघात पडझड झाली आहे.अलिकडच्या काळात ब्रिटिशांशी लढताना वासुदेव बळवंत फडके यांनी या लेण्यांमध्ये आश्रय घेतला होता.या लेण्या स्वच्छ होत्या.या लेण्या आडरस्त्याला असल्याने पर्य़टकांची गर्दी नसल्याने लेण्या पाहून मन प्रसन्न झाले.या ठिकाणाहून जाऊच असे वाटत होते.   








लेण्यांना भेट दिल्यानंतर जेवलो व एका धबधब्याखाली मनसोक्त मजा केली. बहुतेक सर्वच लेणी अपूर्ण अवस्थेत आहेत. पण हि जागा खूपच सुंदर आहे.पुढल्या वेळीस लेण्यांमध्ये रहाण्याच्या तयारीनेच येऊ असे म्हणत आम्ही परतीचा प्रवास सुरु केला.

Sunday, September 17, 2017

सागरगड



१४.०९.२०१७ रोजी ’प्रहार’ या वृतपत्रात प्रसिध्द झालेला माझा लेख 

                                                    इथे क्लिक करावे  ===>>    सागरगड











                                    सागरी किनारपट्टीचे रक्षणकर्ता , सागरगड



महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग पासून अवघ्या सात किलो मीटर अंतरावर  पोयनाड गावानजीक सागरगड आहे.अलिबागच्या समुद्र किनाऱ्यावर आणि धरमतरच्या खाडीवर लक्ष ठेवण्यासाठी हा किल्ला बांधण्यात आला.शिवाजी महाराजांसारख्या दूरदृष्टीच्या राजाने सागरी किनारपट्टीचे रक्षण करण्यासाठी खांदेरी, कुलाबा, सर्जेकोट या किल्ल्यांची निर्मिती करेपर्यंत सागरगडावरच अलिबाग पट्ट्यातील समुद्र किनाऱ्याच्या रक्षणाची भिस्त होती.या किल्ल्याचे नाव सागरगड असले तरी समुद्रकिनाऱ्यापासून हा किल्ला ५ मैल दूर आहे.







सागरगडला जाण्यासाठी प्रथम अलिबागची एसटी पकडायची. तर अलिबागच्या अलीकडेच पाच किमी अंतरावर खंडाळे या गावात उतरुन चालण्यास सुरुवात करायची.डांबरी सडक संपून उजव्या हाताला दगडाचा कच्चा रस्ता निघतो तो थेट गड पायथ्याशी जातो. पायथ्यालाच वर चढण्यास दगडाच्या पाय-या आहेत.अर्ध्यावर गेल्यावर एका धबधब्याचे विलोभनीय दर्शन होते. 
गडफेरी पूर्ण करुन खाली उतरताना या धबधब्याची मजा घेता येते.पण कातळावर शेवाळ असल्याने निसरडे आहे. धबधब्याकडे  जाण्याचा रस्ता आणि गडाकडे जाण्याचा रस्ता वेगवेगळा असल्या कारणे आम्ही फक्त धबधब्याचे दूरूनच दर्शन घेऊन पुढे सिद्धेश्वर आश्रमाच्या दिशेने निघालो. तिथून थोड्याच अंतरावर सिद्धेश्वर मंदिर व आश्रम आहे.



आश्रमपर्यंतची  वाट तशी सोपी होती, दगडांवर खुणा असल्याने चुकण्याचा प्रश्नच नसतो.तासभरात आम्ही सिद्धेश्वर मंदिराजवळ पोहोचतो.मंदिराजवळ आपल्या पूर्वजांची  म्हणजे माकडांची टोळी आपल्या स्वागतासाठी हजर असते.दर्शन घेऊन मंदिरासमोरच्या वाटेने गडाच्या दिशेला निघावे लागते. आणखी थोडे पुढे गेल्यावर सागरगड वाडी लागते.गावात सोलार उर्जेवरची वीज लावली आहे.




या ठाकर वस्तीतून पूवेर्कडे चालत गेल्यावर समोरच सागरगडाचा पाहारेकरी 'वानरलिंगी' सुळका दृष्टीस येतो. पण घुक्यात हरवलेला होता.थोड्याच वेळात थोडे घुके बाजुला सरले आणि आम्हाला 'वनारटोक' दिसले. 



 डाव्या हाताला घनदाट जंगल आणि उजव्या हाताला खोल दरी, अशा वाटेने सागरड दुरूनही व्यवस्थित न्याहळता येतो. समुदसपाटीपासून साधारण ३५० मीटर उंचावरचा हा गड चांगला प्रशस्त आणि मोक्याचा होता, हे लक्षात येत गडाची तटबंदी बऱ्याच अंशी ढासळलेली आणि खचलेली आहे. तर गड बांधकामासाठी काही ठिकाणी जांभ्याच्या दगडांचा वापर केलेला दिसतो. गडावर फिरण्यासाठी तटबंदीच्या बाजूने जाणा-या मुख्य पायवाटेचा वापर करायचा.



सर्वत्र हिरव्यागार गवताचा गालिच्याच पाहण्यास मिळाला. या गवताच्या गालिच्यावर पावसाच्या पाण्याचे टपोरे थेंब एखाद्या हि-याप्रमाणे चमकत होते. येथे सोबतीला होता भन्नाट गार वारा, ढगांचे पुंजकेच्या पुंजकेच सर्वत्र विहार करताना दिसत होते. वातावरण मात्र ओलसर कुंद होते. सर्वजण या वातावरणात रोमांचित झालेले होते. येथून जरा वर चढून येताच आमचा गड प्रवेश झाला.कारण आमच्या स्वागताला समोरच सागरगडाचा बुलंद बुरूज हजर होता. 




बुरुज जीर्ण झालेले आहेत.बुरुज ओलांडल्यावर एका घनदाट जंगलातून जावे तसा  फील देणारी एक वाट आली. सगळीकडून झाडी,पायात चिखल आणि अरुंद वा पार केल्यावर आम्ही एका पठारावर पोहोचलो. प्रथमच डाव्या हाताला पत्र्याचं छप्पर असलेले महादेवाचं मंदिर दिसते. इथूनच पुन्हा खाली उतरून उजव्या हाताला पाण्याचं कुंड दिसते.या कुंडाचं विशेष म्हणजे इथे भर उन्हाळ्यातही गोमुख असलेला पाषाणातून सतत पाणी पडत दिसते. हे पाणी पिण्यायोग्य असल्याने कुंडात कचरा न टाकता पाणी घ्यावे. हीच वाट पुढे वानरटोक सुळक्यासमोर जाते. वाटेत जुन्या वाड्याचे अवशेष आणि पाणी नसलेला छोटा तलावही दिसतो. तर काही समाध्यांचे अवशेष पाहायला मिळतात. गडमाचीवर मात्र दाट जंगल आहे. तर अनेक वाड्याचे चौथारेच पाहायला मिळतात. पठार मोठे आहे.सागरगडावर निसर्गाच्या मोहात पडून इंग्रज अधिक-यांनी इथे वास्तव्यासाठी बंगले बांधले होते.येथुन अलिबागचा समुद्रकिनारा दिसतो. समुद्रातील बेटे पाहण्यास मिळतात.पुर्वेला घरमतरची खाडी आहे.कर्नाळा,मानिकगड दिसतात.

 वनरटोक नावाचा एक सुंदर कळस दिसतो. हा कळस सागरगडालाच लागून आहे या  कळसावर पोहोचणे तसे कठीण आहे . हा गडाचा शेवट म्हणता येईल. पण वनरटोक बघून आलेला क्षीण कुठेच्या कुठे पळून गेला.वानरटोक हा कडा पाहत असताना  रायगड जिल्ह्याचे अत्यंत विलोभनीय दर्शन घडले. 



 सागरगडाच्या बांधणीवरून तो निजामशाहीत बांधला गेला असावा .इ.स १६६० शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला आदिलशहाकडून जिंकून घेतला. त्यावेळी महाराजांनी गडावरून खांदेरी - उंदेरी ही बेटे पाहिली व इंग्रज व सिद्धी यांच्यावर वचक बसविण्यासाठी खांदेरी बेटावर किल्ला बांधण्याची योजना आखली. इ.स. १६६५ मध्ये शिवाजी राजांनी मोगलांबरोबर केलेल्या पुरंदरच्या तहात जे २३ किल्ले मोगलांना दिले त्यात सागरगडचा (खेडदुर्गचा) समावेश होता. आगऱ्याहून सुटका झाल्यावर महाराजांनी सागरगड पुन्हा स्वराज्यात आणला.


चारही दिशांनी निसर्गाने परिपूर्ण अशा इतिहासाच्या मूक साक्षीदाराला एकदा तरी आवर्जून भेट द्या. 

Wednesday, August 16, 2017

सह्याद्रीतले एक माणिक




१७.८.२०१७  रोजी ’प्रहार’ या वृतपत्रात प्रसिध्द झालेला माझा लेख 


                                  इथे क्लिक करावे  ===>>        सह्याद्रीतले एक माणिक





















                           
 सह्याद्रीतले एक "माणिक"



पावसाळा सुरू होताच कणखर काळ्या मातीची आणि ओबडधोबड दगडांची ही भूमी वर्षाऋतूत हिरवाईने नटून जाते आणि तिच्या कडेकपारीतले झरे जिवंत होऊन धबाधबा कोसळू लागतात.गडांच्या तटबंदीना हिरवा साज येतो.उन्हाळ्यात ट्रेकना सुट्टी असल्याने पावसाळा सुरु झाल्याबरोबर ट्रेकर गडांच्या दिशेने घाव घेतात. 

 पावसाळ्य़ातील पहिला ट्रेक गर्दी कमी असलेल्या माणिक गडावर जाण्याचे ठरवले.पातळगंगा एम. आय. डी. सी. च्या जवळ असल्याने माणिकगडाच्या पायथ्याच्या 'वाशिवली' गावापर्यंत जाण्यासाठी वाहतुकीचे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत.पनवेल येथुन 'वाशिवली' एसटी पकडून  'वडगांव' फाट्यावर उतरुन चढाई सुरु करता येते..

















         माणिकगडावर प्रथमच जात असल्यास गावातील एखादा वाटाडय़ा बरोबर घेणे चांगले.आदिवासी पाड्यातून वाटाड्या घेता येतो. पाड्यातून गडाच्या दिशेने चालत निघाल्यावर दहा मिनिटात आपण जंगलात शिरतो व लगेचच खडय़ा चढणीला सुरूवात होते. इथुन डोंगराच्या पठारावर जाण्यास एक तास पुरतो. लांबलचक पठार पार करून आपण किल्ल्याच्या पायथ्याशी पोहोचतो. या मार्गावरून जाताना डावीकडे एक मारुतीची मूर्ती असलेला चौथरा आहे. किल्ल्याचा डोंगर डावीकडे ठेवत जंगलातून जाणारी ही पायवाट परिसरातील लोकांच्या वावरामुळे बऱ्यापैकी मळलेली आहे. तेथून दाट झाडीतील खड्या चढणीची वाट चढून आपण किल्ल्याला पूर्ण वळसा घालून किल्ल्याच्या गावातून दिसणाऱ्या बाजूच्या विरुध्द बाजूस पोहोचतो. इथपर्यंतचा हा प्रवास निर्धोक असून या संपूर्ण पायपिटीमध्ये माणिकगडाचे हिरवेगार जंगल आपली सोबत करते.हिरवळीमुळे या पहाडाचे निखळ सौंदर्य न्याहाळण्याची खरी मजा आताच आहे.



















 माणिकगडाच्या मुख्य पहाडावर दोन सुळके आहेत. माणिकगड व त्याच्या शेजारचा डोंगर यांच्या खिंडीतुन ही वाट किल्ल्यावर पोहोचते. या वाटेने थोडे पुढे गेल्यावर एक घळ लागते. या घळीतून वर चढून गेल्यावर किल्ल्याची तटबंदी व बुरुज दिसायला लागतात. इथुन उध्वस्त तटबंदीतुन आपलागडाच्या खालील भागात प्रवेश होतो. येथे गडाचा दरवाजा असावा कारण किल्ल्याच्या या बाजूच्या कडय़ावर दोन भग्नावस्थेतील बुरूज आणि तटबंदीचे अवशेष आहेत. येथे सपाटीवर पाण्याच एक टाक आहे. त्याच्या बाजूने पुढे जाऊन थोडे चढून गेल्यावर पूर्वेकडून तुटलेल्या तटबंदीतून आपण किल्ल्याच्या माथ्यावर पोहोचतो. पायथ्यापासून किल्ल्यावर इथपर्यंत येण्यास दोन ते अडिच तास लागतात.संपूर्ण चढाईत पावसाने आम्हाला चांगलेच झोडपत गडावर आमचे स्वागत केले.सोसाट्याच्या वा-याने उभे राहता येते नव्हते.















 किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर समोरच चुन्याचा घाण्यासाठी कातळात कोरलेला चर दिसतो. चुन्याच्या घाण्याजवळच त्याची छोटी प्रतिकृती कोरलेली आहे. चुन्याच्या घाण्याजवळून सरळ चालत गेल्यास आपण उत्तराभिमुख प्रवेशव्दारापाशी पोहोचतो. पुर्वी येथून खाली उतरण्यासाठी वाट असावी असे दिसते. गडाचा दरवाजा पहारेकऱ्यासाठी असणाऱ्या देवड्या उध्वस्त झालेल्या आहेत. दरवाजाच्या आतल्या बाजूस घुमटी असुन त्यात एक शेंदुर फ़ासलेली मुर्ती ठेवलेली आहे. गडाच्या मुख्य दरवाजाच्या वरच्या बाजूस गडाचा दुसरा दक्षिणाभिमुख दरवाजा आहे. या प्रवेशद्वाराची चौकट अद्याप तग धरून आहे. तिच्या माथ्यावर गणेशपट्टी कोरलेली आहे. दरवाजा ओलांडुन आत गेल्यावर आपण गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावर येतो. हा गडाचा बालेकिल्ला असावा व तो तटाबुरुजांनी सुरक्षित केला असावा. येथे उजव्या बाजूस वाड्याचे अथवा सदरेचे अवशेष आहेत. त्याच्या पुढे गडावरील सर्वात मोठे टाक व त्यापुढे छोटे टाके आहे. ते पाहून पुढे गेल्यावर खाली उतरण्यासाठी पायऱ्या आहेत. त्या उतरून गेल्यावर गडाच्या उत्तर टोकावरील उध्वस्त बुरुजावर आपण पोहोचतो.तेथून आपल्यालागडावर येणारी वाट दिसते.बाजुचा परिसर पाहता येतो. 





  पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूस पाण्याची २ बुजलेली टाक असुन त्याच्या पुढे खोलगट भागात उघड्यावर शंकराची पिंड आणि नंदी आहे. तेथेच एक शेंदुर फ़ासलेली भग्न मुर्त्ती आहे. त्यापुढे रांगेत चार टाकी आहेत. त्यातील छोट्या टाक्यातील पाणी पिण्यालायक आहे. याशिवाय या टाक्यांसमोरच दरीच्या बाजूस एक शेंदुर फ़ासलेला दगड दिसतो तेथे दरीच्या खालच्या अंगाला एक टाक आहे. टाकी पाहून पुढे गेल्यावर आपण पूर्व टोकावरील बुरुजावर पोहोचतो. या बुरुजाच्या बाजूला असलेल्या पायऱ्यानी आपल्याला गडावर येता येते. बुरुजावरुन तटबंदीच्या बाजूने चालत जातांना ही तटबंदी अनेक ठिकाणी तुटलेली दिसते.















 पुढे गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावरच्या बुरुजापाशी आपण पोहोचतो.या बुरुजाच्या पुढे पायऱ्या आहेत. याठिकाणी उध्वस्त दरवाजाचे अवशेष आहेत. या दरवाजातून खाली उतरल्यावर पुन्हा गड जिथून पाहायाला सुरवात केली त्या जागेपाशी आपण येऊन पोहचतो.माथेरानचे मोठे आडवे पठार त्याच्या बरोबर समोर तेवढेच मोठे आणि सुंदर असे प्रबळगडाचे पठार,कर्नाळा व इर्शाळगडाचा सुळका असे सारे दिसत होते.
















पण या किल्ल्यांच्या यादीमधला हा किल्ला मात्र आजही उपेक्षेचे चटके सोसत उभा आहे. कर्नाळय़ावरून पाहिल्यास घुमटासारख्या भव्य आकाराचा सहज लक्ष वेधणारा हा किल्ला म्हणजेमाणिकगड. रायगड जिल्ह्य़ातील आडवाटेवरचा पण अतिशय देखणा दुर्ग! या किल्ल्याचा उपयोग आजूबाजूच्या प्रदेशाची टेहळणी करण्यासाठी केला जात असे. 



















माणिकगडाचा माथा आटोपशीर असल्याने साधारणपणे तासाभरात किल्ला बघून होतो.
गड पाहून झाल्यावर पाऊस कमी झाल्याने पटकन बरोबर आणलेली शिदोरी खाऊन परतीच्या लागलि.माणिकगडाच्या माथ्यावरून कर्नाळा, ईर्शाळगड, माथेरान, प्रबळ-कलावंतीणगड, सांकशी या किल्ल्यांचे दर्शन घडते.

खोपोली, पनवेल परिसरातील माणिकगड हा एका दिवसाच्या भटकंतीसाठी चांगला पर्याय. कमी श्रमाची, निसर्ग सहवास देणारी ही दुर्गभ्रमंती लक्षात राहणारी ठरते.

Thursday, August 3, 2017

आट वाटेवरचा मानगड




                आट वाटेवरचा मानगड 

०३.०८.२०१७  रोजी ’प्रहार’ या वृतपत्रात प्रसिध्द झालेला माझा लेख 


                                  इथे क्लिक करावे  ===>>        आट वाटेवरचा मानगड


















     ​किल्ले मानगड हा रायगडच्या प्रभावळीतील एक किल्ला. म्हणजे मुख्य किल्ल्याचा सहाय्यक गड.  छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायगड किल्ल्याची स्वराज्याची राजधानी म्हणून     निवड केल्यावर, युध्दशास्त्राच्या  दृष्टीने तो बळकट करण्यासाठी       रायगडाच्या चोहोबाजूंनी किल्ल्यांची साखळी तयार केली. मानगड, पन्हाळघर, सोनगड, चांभारगड, लिंगाणा या उपदुर्गांची निर्मिती केली आणि काही जुने गड मजबुत केले. या किल्ल्यांच्या साखळीमुळे स्वराज्यावर चालून येणार्‍या शत्रुला राजधानीवर हल्ला करणे कठीण झाले होते.गड लहान आहे पण वास्तुवैभव मोठे आहे.देवीचे मंदीर,प्रवेशव्दार,पाण्याचे टाके, कोठार किंवा गुहा ,खोदीव पाय-या, जोत्यांचे अवशेष व बुरुज आहेत. 






मुंबई - गोवा मार्गावरील माणगाव पासून मानगड १७ किमी अंतरावर आहे. माणगावहून बस किंवा रिक्षाने १० किमी वरील निजामपूर गाठावे. तेथून ४ किमी वर बोरवाडी मार्गे ३ किमी वरील मशिदवाडी या मानगडच्या पायथ्याच्या गावात जाता येते.  
रस्त्यावर  
मानगड’ 
असे फलक आपल्याला बरोबर गडाकडे 
घेउन जातात.  गावात येणारा डांबरी रस्ता जिथे संपतो,  या रस्त्याच्या टोकाला
एक पायवाट डावीकडे जाते. या पायवाटेने किल्ला डाव्या हाताला ठेवून आपण खिंडीपर्यंत येतो. खिंडीत असलेल्या मंदिरामागून पायर्‍यांची वाट गडावर जाते.



 मानगड किल्ल्यावर जाण्यापूर्वी पठारावर विंझाई देवीचे  कौलारू ​ 
मंदिर लागते. मंदिराच्या पाठिमागून गडावर जाण्यासाठी कातळात खोदून काढलेल्या पायर्‍या आहेत. 
पाय-या छोट्या खोबणीसारख्या आहेत.पावसाळ्यात या पाय-यांवर शेवाळ असल्याने दक्षता घेऊन वर चढावे.येथे बरेच निरसडे झालेले असते.
त्यानंतर किल्ल्याच्या उत्तराभिमुख प्रवेशद्वारातून आपण किल्ल्यात प्रवेश करतो. हे प्रवेशद्वार व त्याबाजूचे बुरुज अजून सुस्थितीत आहेत. प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर डावीकडे पहिल्या प्रवेशद्वाराच्या काटकोनात दुसरे उध्वस्त प्रवेशद्वार लागते. याची कमान पुर्णपणे ढासळलेली आहे. कमानीच्या एका तुकड्यावर ‘नागशिल्प’ कोरलेले आहे. या द्वारातून आत शिरल्यावर डावीकडे राहण्यायोग्य गुहा आहे. गुहेजवळच खांब टाके आहे. 






दुसर्‍या प्रवेशद्वारापासून एक वाट उजवीकडे ‘मानगड माची’ कडे जाते. माचीवर जमिनीवरील खडकात खोदलेली ६ पाण्याची टाक आहेत. या टाक्यांच्या आजूबाजूला चांगलेच गवत माजलेले आहे. हे पाहून पून्हा प्रवेशद्वारापर्यंत मागे येऊन तटबंदीच्या कडेने बालेकिल्ल्यावर जाता येते. बालेकिल्ल्यावर पोहोचल्यावर समोरच वाड्याचे चौथरे आहेत. त्याच्या बाजूलाच उध्वस्त मंदिराचे अवशेष पाहायला मिळतात.मागच्या बाजूला खाली दरीत पाण्याचे एक टाक आहे,ते पाहून गडाच्या सर्वोच्च माथ्यावर गेल्यावर, तेथे पाण्याची दोन टाकी पाहायला मिळतात.
पायथ्याच्या मशिदवाडी गावाचे; तसेच, मानगडाशेजारच्या कुंभ्या घाटाजवळच्या धन्वी शिखरांचे विहंगम दृश्य ध्वजस्तंभापासून दिसते.

 गडमाथ्यावर ध्वजस्तंभ असून त्याच्याजवळच पाण्याच्‍या दोन टाक्‍या आहेत. 
यातील पाणी पिण्यायोग्य आहे.मानगडच्या माथ्यावरुन सह्याद्रीच्या पर्वतरांगेचे मोहक दृश्य दिसते वातावरण चांगले असल्यास रायगडचेही दर्शन होते. 

 मानगडची निर्मिती ही स्वराज्याची राजधानीचा उपदुर्ग म्हणूनच झाली असल्याने मानगड कायमच रायगडचा पाठीराखा म्हणून उभा ठाकला आहे. गडफेरी पूर्ण करून परत आल्या वाटेने खाली उतरायचे.काही वर्षापूर्वी ह्या गडाबद्द्ल कोणाला माहीती नव्हती. 



मुंबईच्या ‘दुर्गवीर’ संस्थेने गडाच्या संवर्धनाचे काम हाती घेतल्यापासून हया गडाला प्रसिध्दि मिळाली.गडाच्या मूळ 
वैभवाला धक्का न लावता त्यांनी गडाला नवीन रूप प्राप्त करून दिले आहे. संस्थेने संपूर्ण गडावर अवशेषांची दिशा दाखवणारे फलक बसवले आहेत.
‘दुर्गवीर’च्या सदस्यांना गडाच्या चोर दरवाज्याच्या बाजूला काम करत असताना काही पायऱ्या आढळून आल्या. त्यांनी उत्सुकतेने त्या भागातील माती दूर केल्यानंतर त्यांना जमिनीत पूर्णपणे गाडला गेलेला दरवाजा सापडला आणि मानगडाचे आणखी एक वास्तुवैभव प्रकाशात आले.




मानगड हा किल्ला म्हणजे वर्षभरात कोणत्याही ऋतूत आणि कोणत्याही समयी भेट देण्याचा उत्कृष्ट पर्याय असून वर्षांकाळी हिरवाईने बहरलेल्या आणि ढगांच्या पुंजक्यात हरवलेल्या सह्याद्रीला आडवाटेवरून बघायचे असेल तर मानगडाला पर्याय नाही. कमीत कमी कष्टात जास्तीत जास्त दृष्टिसुख देणाऱ्या मानगड या सुंदर किल्ल्याला तर भेट द्यावीच,


Thursday, June 22, 2017

सागरी गडकोट सिंधुदुर्ग

                    सागरी  गडकोट सिंधुदुर्ग 

२२.०६.२०१७  रोजी ’प्रहार’ या वृतपत्रात प्रसिध्द झालेला माझा लेख 


                                  इथे क्लिक करावे  ===>>     सागरी गडकोट सिंधुदुर्ग




मालवण तालुक्यामधील सिंधुदुर्ग किल्ला म्हणजे सागरी किल्ल्यांमधील एक सर्वांगसुंदर किल्ला म्हणावा लागेल.मराठा साम्राज्याचे शासक किती दूरदृष्टीचे, राज्यनिपुण, महत्त्वाकांक्षी आणि संपन्न होते हे जर आपणाला पहायचे असेल तर महाराष्ट्राच्या कोंकणातील सिंधुदुर्ग किल्ल्याला भेट द्यायलाच हवी. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेल्या महाराष्ट्राच्या सागरीगडकोट किल्ल्यांच्या शृंखलेतील एक अद्वितीय किल्ला सातासमुद्रावरून येणाऱ्या गोऱ्या युरोपीयन आक्रमकांच्या उरात धडकी भरवणारा किल्ला म्हणून ओळखला जातो. छत्रपतींच्या असामान्य कर्तृत्वाची साक्ष देत आज हा जलदुर्ग डौलाने उभा आहे.अप्रतिम दुर्गबांधणी व अष्टावधानाचे प्रतिक असलेल्या सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या उभारणीला २२ एप्रिल २०१६ रोजी तब्बल ३५0 वर्षे पूर्ण झाली.शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला मालवणमधला सिंधुदुर्ग





सिंधुदुर्ग जिल्ह्याला मोठे ऐतिहासिक महत्त्व आहे. स्वराज्य रक्षणार्थ सागरी नाकेबंदीची नितांत आवश्यकता आहे, ही गोष्ट छत्रपती शिवाजी महाराजांनी दूरदृष्टीने हेरली आणि मालवणपासून समुद्रात २ किलोमीटरवर असलेल्या एका खडकाळ बेटावर अरबी समुद्रात सागराच्या लाटा झेलणारा सिंधुदुर्गचा किल्ला उभा केला. याच्या आजूबाजूला समुद्रात इतस्ततः विखुरलेल्या खडकांमुळे या किल्ल्याला नैसर्गिक संरक्षण लाभलेले आहे.  मराठी आरमारासाठी समुद्रातील एक सुरक्षित नाविक तळ म्हणून पण याचा खूप उपयोग झाला.






भुईकोट आणि डोंगरी किल्यांच्या बरोबरीने सागरी मार्गावरील शत्रुंची स्वारी परतून लावण्यासाठी जलदुर्गाची निर्मिती महत्त्वाची आहे,हे ओळखून शिवाजी महाराजांनी सागरी किल्ले निर्माण केले.

मालवणच्या सागरी किनाऱ्यावर दगड-खडकांनी वेढलेल्या कुरटे बेटावर सिंधुदुर्ग आहे.येथे जाण्य़ास मालवणहून बोटीने प्रवास करावा लागतो.पावसाळ्याचे ४ महिने सोडून वर्षभर मालवण जेटी वरून सिंधुदुर्गकिल्ल्यावर जाण्यासाठी बोटी मिळतात.किल्ल्यापर्यंतचा जलमार्ग दाट खडकांनी भरलेला आहे. जाणकार खलाशीच किल्ल्यापर्यंत पडाव नेऊ शकतात. नाव किल्ल्याच्या ईशान्य बाजूस असलेल्या महाद्वाराजवळ येऊन थांबते. 





 या किल्ल्यास ३२ बुरूज आहेत. तटाची रूंदी सरासरी १० फूट आहे. तटबंदी नागमोडी वळणाची असून, शत्रूवर तोफा आणि बंदुका यांचा परिणामकारक मारा करण्यासाठी तटाची रचना कौशल्यपूर्ण केली.





सिंधुदुर्ग किल्ल्याच्या महादरवाजाची बांधणी ‘‘गोमुखी‘‘ पध्दतीची आहे. या बांधणीत किल्ल्याचे प्रवेशद्वार दोन बुरुजांच्या कवेत लपवलेले असते. सिंधुदुर्गचे प्रवेशद्वार पूर्वेस आहे. या जागी प्रवेशद्वार आहे हे लक्षात येत नाही.पाण्यातून मनुष्य तटाजवळ उतरला की उत्तराभिमुख एक खिंड दिसते. खिंडेतून आत गेले की दुर्गाचे द्वार लागते.प्रवेशद्वार पूर्वेस आहे. या जागी प्रवेशद्वार आहे हे लक्षात येत नाही.  हे द्वार भक्कम असे उंबराच्या फळ्यांपासून केले आहे. उंबराच्या लाकडाचा उपयोग दीर्घकाळ टिकण्यासाठी होतो. सिंधुदुर्गकिल्ल्याच्या महाद्वारात दगडात कोरलेला हनुमान आहे. 






तेथूनच बुरुजावर जाण्यासाठी मार्ग आहे.  प्रवेशद्वारातून सिमेंटच्या बनविलेल्या रस्त्याने चालत गेल्यास, उजव्या हाताला जरीमरीचे मंदिर लागते. ह्या किल्ल्यावर शिवकालिन  गोड्या पाण्याच्या दगडी विहीरी आहेत.त्यांची नावे दूधबाव, दहीबाव आणि साखरबाव अशी आहेत. हे पाणी चवीला अत्यंत गोड लागतेहे पाणी चवीला अत्यंत गोड लागते. किल्ल्याच्या बाहेर खारे पाणी आणि आत गोडे पाणी हा निसर्गाचा एक चमत्कारच मानला पाहिजे.

तटाच्या आत आले की मुख्य रस्ता राजाराम महाराजांनी बांधलेल्या श्री शिवराजेश्वराच्या मंदिराकडे जातो. शिवाजी महाराजांचे महाराष्ट्रातील हे एकमेव मंदिर आहे.श्री शिवराजेश्वरांचे देवालय व मंडपात बैठी महाराजांची प्रतिमा फक्त येथे दिसते. शिवाजी महाराजांची बैठी प्रतिमा अन्यत्र कुठल्याही किल्ल्यावर दिसत नाही.





वाड्याच्या अवशेषांच्या पश्चिमेला किल्ल्याच्या तटबंदीपासून वेगळा व आत असलेला उंच बुरुज आहे. ह्या बुरुजाला दर्याबुरुज किंवा निशाणकाठी (झेंड्याचा) बुरुज म्हणतात. ह्या बुरुजाचा उपयोग टेहाळणी करीता केला जात असे.बुरूजाजवळ साचपाण्याचा तलाव आहे. 


बुरुजाच्या मागच्या बाजूस थोडे चालत गेल्यावर तटबंदीत एक छोटा दरवाजा आहे. ह्या दरवाजातून बाहेर आल्यावर एक छोटीशी चंद्रकोरीच्या आकाराची पुळण लागते. ह्यास ‘‘राणीची वेळा‘‘ (चौपाटी) म्हणतात. ताराराणी ह्या ठिकाणी समुद्रस्नानास येत असत. 
  
किल्यांच्या बांधणीसाठी वापरण्यात आलेला चुना आजही दिसतो. मराठ्यांचा भगवा ध्वज आणि त्यांचा ध्वजस्तंभ २२८ फूट उंच होता. त्यामुळे समुद्रातून दूरवरुन तो ध्वज सहज दृष्टिस पडत होता. ध्वजाला पाहून मच्छिमार खडकापासून लांब राहत असत. गडावर ठिकठिकाणी तोफा ठेवण्याच्या जागा आहेत.

जेव्हा किल्ला पूर्ण बांधून झाला, तेव्हा तो पाहण्यासाठी शिवाजी महाराज स्वत: किल्ल्यावर आले. तो भव्य-दिव्य किल्ला पाहिल्यावर त्यांनी सर्व सैनिकांचे व कारागिरांचे अभिनंदन केले व कौतुकाने पाठ थोपटली. जेव्हा त्यांनी विचारले, ''या कामाबद्दल काय तुम्हाला काय बक्षीस देऊ?'' तेव्हा सर्वांनी या गोष्टीस नकार देऊन आपली आठवण म्हणून आपल्या हातापायाचे ठसे देण्याची विनंती महाराजांना केली. ही विनंती मान्य करून त्यांनी चुन्याच्या मिश्रणाच्या साहाय्याने आपल्या हाता-पायाचे ठसे दिले.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा पुतळा, शिवाजी महाराजांच्या हाताचे व पायाचे ठसे, आणि छत्रपतींचे मंदिर ही या किल्ल्याची वैशिष्ट्ये आहेत. किल्ल्यात महाराजांचा वाडा, ध्वजस्तंभ, मारुती व भवानी मंदिर इ. महत्त्वाची ऐतिहासिक ठिकाणे आहेत.जलदुर्ग पाहून झाल्यावर मालवणच्या मेव्याचे आस्वाद घेत पुन्हा बोटीने मालवणच्या किनारी यावे लागते.  



सिंधुदुर्ग किल्ला दर्शनासाठी दरवर्षी लाखो पर्यटक या ठिकाणी येतात.  किल्ला दर्शनासाठी लाखो इतिहासप्रेमी, पर्यटक किल्ल्यावर जातात, पण शासनाच्या दुर्लक्षामुळे या ठिकाणी योग्य माहिती व इतिहास सांगणारा उपक्रम राबविण्यात आला नसल्यामुळे छत्रपतींच्या शौर्याची गाथा ऐकायला मिळत नाही.


महाराष्ट्राच्या स्वाभिमानाचा देदीप्यमान इतिहास येणाऱ्या पिढीला कळावा म्हणून महाराष्ट्रातील गड कोट किल्ल्यांचे जतन व्हायला हवे सिंधुदुर्ग किल्ला एक प्रतीक आहे. पण शासनाचे दुर्लक्ष आणि पुरातत्त्व विभागाची उदासीनता यामुळे साडेतीनशे वर्षांचा इतिहास असलेल्या या सिंधुदुर्ग किल्ल्याचे महत्त्व आणि दरवर्षी ढासळत चाललेली तटबंदी पाहता या समृद्ध शिवलंकेचे संवर्धन करणे गरजेचे आहे.


सिंधुदुर्ग किल्ला राष्ट्रीय स्मारक म्हणून गौरविला जावा.